Thursday, 7 August 2014

chú thích

(0) Ngô : Chu Nguyên Chương (1328-1398), lúc đu xưng là Ngô Vương , lp ra triu Minh, tr thành Minh Thái T .
(1) điếu pht: Tng Thư (Tác L truyn ): Điếu dân pht ti Vì thương xót nhân dân chu tàn hi mà đem quân trng pht k có ti. 
(2) Lưu Cung : vua Nam Hán (Trung Quc) tng sai con là Hong Thao đem quân xâm lưc b Ngô Quyn đánh bi trên sông Bch Đng.  
(3) Triu Tiết : tưng nhà Tng đem quân xâm lưc Đi Vit b Lý Thưng Kit đánh đui.  
(4) Toa Đô : tưng lĩnh nhà Nguyên sang đánh nưc ta đi Trn. Ghi chú: S Tàu chép Toa Đô t trn Càn Mãn Giang 滿, còn có tên là Th Kiu Giang , tc là sông Cu bc Vit Nam ngày nay (cf. Nguyên s , Toa Đô truyn ).  
(5) Ô Mã Nhi : tưng nhà Nguyên b bt sng sông Bch Đng năm 1288.  
(6) Ch H Quý Ly (13361407).  
(7) mi quc : vì li riêng thông đng vi đch làm nguy hi nưc nhà. 
(8) xích t : con nh mi đ (da tht còn đ). Thư Kinh : Nhưc bo xích t (Khang cáo ) Như nuôi nng con đ. § T d bách tính, nhân dân.  
(9) huyn lc 鹿: hươu đen (theo truyn thuyết). § Ngày xưa cho rng ăn tht nó thì đưc sng lâu.  
(10) quan qu điên liên : quan qu : ngưi góa v, ngưi góa chng; điên liên
: vô cùng khn kh. Trương Tái: Phàm thiên h bì lung tàn tt, qunh đc quan qu, giai ngô huynh đ chi điên liên nhi vô cáo gi dã , , (Tây minh 西) Trong cõi đi, nhng ngưi già yếu bnh hon tàn tt, côi cút trơ tri góa ba, hết sc khn kh không k đoái hoài, (nhng ngưi này) đu là nhng anh em ca tôi c. 
(11) kit hit : hung ác gian trá.  
(12) gii vũ : phòng c s quan, quan xá.  
(13) khánh nam san chi trúc : Cu Đưng Thư  : Khánh nam san chi trúc, thư ti v cùng. Quyết đông hi chi ba, lưu ác nan tn , . , (Lí Mt truyn ) Hết c tre núi nam, viết ti chng cùng. Khơi sóng bin đông, khó trôi hết ác. § Ý nói ti ác quá nhiu, không th viết cho hết. 
(14) phn tích : phn khi dn thân hành đng. Nguyn Trãi : Dư phn tích Lam Sơn, tê thân hoang dã , (Bình Ngô đi cáo ) Ta dy nghĩa núi Lam Sơn, náu mình nơi hoang dã.  
(15) hư t : l xưa ch bên trái là đa v tôn quý. Sau gi hư t là đ trng ch ngi bên trái ch ngưi hin tài.  
(16) chng nch : cu ngưi b đm chìm. Phiếm ch cu giúp, tế tr.  
(17) Linh Sơn : núi Chí Linh thưng du Thanh Hóa.  
(18) yết can vi kì 竿: giơ gy tre lên làm c.  
(19) manh l : ch nhân dân, dân hèn mn (ngày xưa).  
(20) đu dao : đem rưu đ xung sông, cùng ung vi binh sĩ. T d quân và tưng đng cam cng kh.  
(21) B Đng : tên núi, nay thuc huyn Qu Châu, tnh Ngh An.
(22) đin xiết : chp xt. T d mau l, tn tc.  
(23) Trà Lân : thuc huyn Con Cuông, ph Trà Lân, min núi Ngh An ngày nay. 
(24) Trn Trí , San Th , Lí An , Phương Chính : tên các tưng ca quân Minh.  
(25) H Quý Ly thiên đô v Thanh Hóa, gi là Tây Kinh 西; và đi tên Thăng Long thành Đông Đô .  
(26) Ninh Kiu : nay là th trn Chúc Sơn, thuc đa bàn huyn Chương M Hà Ni ngày nay.  
(27) Tt Đng : cũng thuc đa bàn huyn Chương M Hà Ni ngày nay. 
(28) Trn Hip , Lí Lưng , Vương Thông , Mã Anh : tên các tưng ca quân Minh. 
(29) tâm công : đánh vào lòng ngưi. Ngô Thế Vinh : "Bình Ngô sách hiến mưu chưc ln, không nói đến vic đánh thành, mà li nói đến vic đánh vào lòng ngưi. Cui cùng nhân dân và đt đai ca 15 đo nưc ta s đem v cho nưc ta c." (Ta c Trai di tp)  
(30) tc cô : rưc ly ti v. Thưng Thư : Thiên phi ngưc, duy dân t tc cô
, (Tu cáo ) Tri không tàn hi, ch t ngưi làm ác mà rưc ly ti v.  
(31) Tuyên Đc : niên hiu ca vua Tuyên Tông (1426-1435) nhà Minh.  
(32) Thnh Thăng : ch Mc Thnh và Liu Thăng , tưng nhà Minh đưc đưa sang cu vin. 
(33) Khâu Ôn : đa danh (nay thuc tnh Lng Sơn).  
(34) Chi Lăng : đa danh (nay thuc tnh Lng Sơn). 
(35) Mã Yên : núi thuc xã Mai Sơn (tnh Lng Sơn). 
(36) Lương Minh : tưng nhà Minh, t trn Chi Lăng.  
(37) Lý Khánh : tham tán quân v (phó tưng ca Liu Thăng), chết năm 1427 Chi Lăng.  
(38) tì hưu : mt con thú, loài báo, rt mnh. § T d tưng sĩ dũng mãnh. Nguyn Trãi : Vn giáp diu sương tì h túc 耀 (Quan duyt thy trn ) Muôn áo giáp ánh sương, oai nghiêm như hùm báo.  
(39) kình : dùng thông vi kình cá kình. Nguyn Trãi : Ngao ph xut sơn sơn hu đng, Kình du tc hi hi vi trì , (Long Đi Nham ) Con ba ba đi núi ni lên, núi có đng, Cá kình bơi lp bin, bin thành ao.  
(40) Thôi T : đô đc triu Minh.  
(41) Hoàng Phúc : thưng thư triu Minh.  
(42) Lng Giang : tên đt, nay thuc Hà Bc. 
(43) Bình Than : bến sông thuc Hi Hưng. 
(44) Lê Hoa : đa danh. Theo sách "Nguyn Trãi Toàn Tp Tân Biên" (trang 35): "có l là vùng giáp gii Lào Cai ngày nay hoc Mông T (Vân Nam)."  
(45) thn vũ bt sát : Dch Kinh : C chi thông minh du tríthn vũ nhi bt sát gi phù (H t thưng ) Nhng bc ngưi xưa thông minh sáng sut, dùng uy vũ mt cách thn diu mà không giết hi.  

Tài liệu tham khảo 
   
Dương Qung Hàm, Vit Nam Văn Hc S Yếu, 1968, B Giáo Dc Trung tâm Hc Liu.  
Trn Trng Kim, Vit Nam s lưc, 1971, B Giáo Dc Vit Nam Cng Hòa.  
Võ Văn Ái, Nguyn Trãi, Sinh Thc và Hành Đng, 1981, Quê M xut bn, Paris. 
Trung Tâm Nghiên Cu Quc Hc, Nguyn Trãi Toàn Tp Tân Biên, 2000, Nhà xut bn Văn Hc.



No comments:

Post a Comment